Bazylika katedralna Narodzenia
Najświętszej Marii Panny

Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej

 

Matka Boża Bolesna

data nadania tytułu
bazyliki mniejszej
 
14 marca 1972 roku  

Diecezja Tarnowska

Obraz MB

Zarówno Tarnów jak i kościół katedralny zawdzięczają swoje powstanie kasztelańskiej rodzinie Tarnowskich, herbu Leniwa. Założycielem rodu, miasta i zamku w Tarnowie był Spycimir. Przybył on do Polski za Władysława Łokietka i cieszył się wielką przyjaźnią króla. Z jego łaski został kasztelanem krakowskim i również uzyskał w roku 1330 dokument lokacyjny dla miasta Tarnowa. W czasie formowania się miasta na początku XIV wieku istniał na miejscu obecnej bazyliki kościół parafialny, być może już murowany, skoro w drugiej połowie tego stulecia dobudowano do niego istniejącą do dziś gotycką kaplicę św. Krzyża.
Około roku 1400 kościół został bogato uposażony i podniesiony do godności kolegiaty. Wtedy to założono główne zręby obecnej świątyni. Druga z kolei kaplica Rozesłania Apostołów powstała jako wotum po zwycięstwie grunwaldzkim. Dalsza rozbudowa nastąpiła po pożarze w 1483 roku. Powstała wtedy kaplica św. Anny, kaplica Matki Boskiej Skaplerznej, druga zakrystia, wieża oraz kruchta południowa z gotycko-renesansowym portalem. W wieku XVIII dobudowano barokową kaplicę św. Relikwi obecnie zwana Kaplicą Serca Pana Jezusa. Wierny obraz z tamtego okresu przedstawia akwarela Zygmunta Vogla z 1800 roku. Kolegiata od 1786 roku została podniesiona do godności kościoła katedralnego i utworzona została Diecezja Tarnowska. Prace remontowe prowadzone z tej okazji mocno zmieniły układ wnętrza nowej katedry. Złączono wtedy kaplice południowe w jedną i dobudowano od wschodu neogotycką kaplicę św. Benedykta. Podobnie postąpiono ze stroną północną i w ten sposób powstały obecne dwie nawy boczne. Ostateczny wygląd świątynia otrzymała w ostatnich latach XIX wieku, kiedy przebudowano prezbiterium, niektóre sklepienia, podwyższono wieżę do 72 metrów oraz oblicowano ściany zewnętrzne nową cegłą.
Jako murowana, jednonawowa, gotycka budowla wzniesiona została około 1400 roku w miejscu wcześniejszego drewnianego kościółka wzmiankowanego w 1326 roku. Istniejący obecnie kształt bazyliki trójnawowej powstał w latach dwudziestych XIX wieku, kiedy to dobudowane na przestrzeni wieków kaplice połaczono przejściami pomiędzy soba i nawa główna. Natomiast zwieńczenia ścian szczytowych , skarp, dekoracja krucht, zakończone wielobocznie prezbiterium i wieza od czwartej kondygnacji, pochodzą z ostatniej przebudowy duchu fałszywego historyzmu prowadzonej w latach 1889–1897. Wewnatrz znajduja się cenne zabytki sztuki: XVI-wieczne pomniki nagrobne, liczne epitafia, bogato zdobione stalle oraz portale drzwiowe. Najstarszym pomnikiem nagrobnym w tarnowskiej kolegiacie jest pomnik Barbary z Rożnowa, matki hetmana Jana Tarnowskiego. Wykonany został około 1520 roku z piaskowca z płaskorzeźbą postaci zmarłej, zawiera wiele elementów typowych dla gotyku i nowatorskich, wprowadzonych w renesansie. Godnym uwagi jes również znajdujący się w nawie północnej pomnik nagrobny trzech Janów Tarnowskich: Jana Amora ojca hetmana, Jana wojewody sandomierskiego i Jana Aleksandra. Wykonany około 1536 roku przypisywany jest włoskiemu artyście Janowi Marii Padowano. Pomiędzy wolutami rzeźbiarz umieścił dwie postacie rycerzy z emblematami rodowymi tarnowskich – Leliwą. Unikalnym jest pomnik nagrobny Barbary z Tęczyńskich Tarnowskiej, żony hetmana. Renesansowy, typu wiszącego, wykonany z piaskowca i czerwonego marmuru po 1536 roku (J.M. Padowano). W węższym od nawy głównej, wielobocznie zakończonym prezbiterium, zwracają uwagę monumentalne pomniki nagrobne Tarnowskich i Ostrogskich. Pomnik nagrobny hetmana Jana Tarnowskiego i jego syna Jana Krzysztofa, blisko dwunastometrowej wysokości wykonał z piaskowca i kolorowych marmurów J.M. Padowano. Postacie zmarłych, ubranych w zbroje rycerzy, umiescił rzeźbiarz w niszach przyozdobionych rozetami i drapowanymi tkaninami. Na bocznych płaskorzeźbach przedstawił sceny z życia obozowego, na centralnej zaś – uroczysty wjazd hetmana do Krakowa po zwycięskiej bitwie pod Obertynem. Naprzeciw niego stoi drugi monumentalny pomnik nagrobny Janusza i Zuzanny Ostrogskich. Manierystyczny, wykonany z czarnego marmuru i alabastru ok. 1620 roku przez wrocławskiego artystę Jana Pfistera. W centralnej części twórca umieścił klęczącą parę książęcą, którą otacza wiele alegorycznych symboli śmierci. Na uwagę zasługują XV-wieczne stalle wykonane z drewna lipowego, posiadające misterną dekorację o motywach roślinnych i geometrycznych. Główne wejście do nawy zdobi XVI-wieczny portal okrągłołukowy wykonany według szkiców Dürera.
Obecnie wyjątkowym kultem cieszy się tu łaskami słynąca, barokowa figura Matki Boskiej Bolesnej. Rzeźba ta wykonana jest w drewnie, wysoka na l m, polichromowana i złocona. Przedstawia Matkę Bożą w typie ikonograficznym zwanym „Pietą". Na podstawie przeprowadzonych badań drewna, złoceń i pigmentów farby w roku 1977, figurę tę datuje się na XVII w., lecz nic nie wiadomo o jej twórcy i fundatorze. Historycy sztuki dostrzegają podobieństwo tarnowskiej „Piety" do fragmentu obrazu „Opłakiwanie” autorstwa Van Dycka oraz do innej „Piety", która stanowi centralny motyw w epitafium Boimów w kaplicy grobowej tejże rodziny w sąsiedztwie katedry łacińskiej we Lwowie. Epitafium to jest ostatnim, niedokończonym dziełem Jana Pfistera, rzeźbiarza pomnika Ostrogskich w tarnowskiej katedrze.
Przed „Pietą" modlił się Ojciec św. Jan Paweł II podczas pobytu w Tarnowie w roku 1987. Kult „Tarnowskiej Piety” trwa i rozwija się stanowiąc ważny element życia religijnego i duszpasterstwa Tarnowa oraz okolic. Każdego roku od 8 do 15 września ma miejsce Katedralny Tydzień Maryjny. Dekretem z dnia 2 lutego 2006 r., ówczesny biskup tarnowski Wiktor Skworc nadał bazylice katedralnej w Tarnowie tytuł Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej.